Η προκλητική αδράνεια που «έριξε» το FIR Αθηνών

*Της Μικαέλας Σάβα –

Το μπλακ άουτ στο FIR (Περιοχή Πλη­ρο­φο­ριών Πτήσεων) Αθη­νών δεν ήταν «ατυ­χής στιγμή» ούτε τεχνική αστο­χία της «κακιάς ώρας». Ηταν η απώ­λεια της βασι­κής φωνη­τι­κής επι­κοι­νω­νίας πιλότων – ελεγ­κτών ύστερα από μαζική παρεμ­βολή στις συχνότη­τες, που οδήγησε σε ουσια­στικό κλείσιμο του ενα­έριου χώρου ευθύνης της Ελλάδας. Και ήταν αρκετό για να φανεί, μέσα σε λίγες ώρες, πόσο εύθραυ­στο ήταν στην πράξη ένα σύστημα που επί χρόνια παρου­σια­ζόταν ως «εκσυγ­χρο­νι­σμένο».

Το πόρι­σμα που ακο­λούθησε δεν άφησε περι­θώ­ρια παρερ­μη­νειών. Δεν μίλησε για απρόβλε­πτο περι­στα­τικό, αλλά για χρόνιες παθο­γένειες: απαρ­χαι­ω­μένες υπο­δο­μές, κρίσιμα συστήματα άνω των 20 ετών, ελλιπή εφε­δρεία και τεχνο­λο­γίες που λει­τουρ­γούν στα όριά τους. Το μπλακ άουτ δεν προ­κάλεσε το πρόβλημα· το απο­κάλυψε. Κι όμως, τα προη­γούμενα χρόνια το επίσημο αφήγημα ήταν δια­φο­ρε­τικό. Δηλώ­σεις για στρα­τη­γικά πλάνα, ανα­βα­θμίσεις, διε­θνείς ελέγ­χους και συμ­μόρ­φωση με τα υψη­λότερα πρότυπα ασφα­λείας. Δηλώ­σεις που συνο­δεύο­νταν και από υπέρο­γκα ποσά. Μόνο σε εθνικό επίπεδο είχαν εγκρι­θεί πάνω από 170 εκατ. ευρώ για συστήματα επι­κοι­νω­νιών, πλο­ήγη­σης και επι­τήρη­σης. Παράλ­ληλα, μέσω ευρω­παϊκών προ­γραμ­μάτων και του μηχα­νι­σμού Συν­δέο­ντας την Ευρώπη (CEF) είχαν εγκρι­θεί ακόμη δεκάδες εκα­τομ­μύρια για έργα που αφο­ρούν ακρι­βώς τη φωνη­τική επι­κοι­νω­νία, την κατα­γραφή και δια­χείριση φωνής, την επε­ξερ­γα­σία δεδο­μένων πτήσεων, την επι­τήρηση και τα ραντάρ.

Και δεν ήταν μόνο αυτά. Ακόμη και μετά τις προ­ει­δο­ποι­ήσεις και την παρα­πο­μπή της Ελλάδας για μη συμ­μόρ­φωση με ευρω­παϊκά πρότυπα, εγκρίθη­καν επι­πλέον κον­δύλια και νέα έργα στο πλαίσιο σχε­δίων συμ­μόρ­φω­σης και εκσυγ­χρο­νι­σμού. Αθροι­στικά, τα ποσά που σχε­τίζο­νται άμεσα ή έμμεσα με τα συστήματα που κατέρ­ρευ­σαν ξεπερ­νούν κατά πολύ τα 300 εκατ. ευρώ. Το Documento κατα­γράφει ένα προς ένα τα έργα που θα θωράκι­ζαν την επι­κοι­νω­νία, τις εφε­δρείες και την ανθε­κτι­κότητα του FIR και τα οποία, αν είχαν υλο­ποι­η­θεί, θα είχαν απο­τρέψει ή του­λάχι­στον περιο­ρίσει το μπλακ άουτ. Παράλ­ληλα, φέρ­νει στο φως και απόφαση του Ελεγ­κτι­κού Συνε­δρίου, η οποία επι­βε­βαι­ώ­νει ότι ακόμη και σύμ­βαση-κλειδί για κρίσιμο σύστημα επι­κοι­νω­νίας είχε λήξει χωρίς να ολο­κλη­ρω­θεί και δεν μπο­ρούσε να τρο­πο­ποι­η­θεί νόμιμα.

Το συμπέρα­σμα είναι σαφές: τα κον­δύλια υπήρ­χαν σε κάθε φάση· αυτό που δεν υπήρξε ποτέ ήταν το απο­τέλε­σμα.

Tο πομπώ­δες αφήγημα

Τον Απρίλιο του 2024 η πρώην υφυ­πουρ­γός Υπο­δο­μών και Μετα­φο­ρών Χρι­στίνα Αλε­ξο­πούλου εμφα­νίστηκε καθη­συ­χα­στική,έως και θριαμ­βευ­τική. Ανα­κοίνωσε, μεταξύ άλλων, την προ­μήθεια 100 νέων αυτόμα­των συστη­μάτων ισόπε­δων δια­βάσεων και, κυρίως, τον εκσυγ­χρο­νι­σμό του Συστήμα­τος Δια­χείρι­σης Ενα­έριας Κυκλο­φο­ρίας. Σύμ­φωνα με την ίδια, η Υπη­ρε­σία Πολι­τι­κής Αερο­πο­ρίας εφαρ­μόζει το στρα­τη­γικό πλάνο 2022-2026, με στόχο την ανα­βάθμιση του εξο­πλι­σμού και την ενίσχυση των παρε­χόμε­νων υπη­ρε­σιών. Μάλι­στα, όπως ειπώ­θηκε, έχει εγκρι­θεί προ­ϋπο­λο­γι­σμός 170 εκατ. ευρώ για συστήματα επι­κοι­νω­νιών, πλο­ήγη­σης και επι­τήρη­σης αερο­ναυ­τι­λίας.

Το αφήγημα ενι­σχύθηκε με ακόμη πιο αισιόδο­ξες δια­βε­βαι­ώ­σεις: άμε­σες προ­κη­ρύξεις για πομπο­δέκτες τελευ­ταίας εφε­δρείας, συστήματα απει­κόνι­σης πλη­ρο­φο­ριών, ανα­βάθμιση οπτι­κών ινών στον Διε­θνή Αερο­λι­μένα Αθη­νών. Μάλι­στα, η τότε υφυ­πουρ­γός υπο­γράμ­μισε ότι ο εκσυγ­χρο­νι­σμός έχει τεθεί σε απόλυτη προ­τε­ραιότητα και επισφράγισε την εικόνα επι­τυ­χίας σημει­ώ­νο­ντας πως η Ελλάδα είναι το μονα­δικό κράτος-μέλος που επι­θε­ω­ρήθηκε από τον Διε­θνή Οργα­νι­σμό Πολι­τι­κής Αερο­πο­ρίας (ICAO) το 2023 και βρέθηκε πάνω από τον παγκόσμιο μέσο όρο στα διε­θνή πρότυπα ασφάλειας. Βέβαια, ο ICAO ελέγ­χει αν το σύστημα είναι σωστά σχε­δια­σμένο, όχι αν είναι πραγ­μα­τικά θωρα­κι­σμένο.

Θα περίμενε κανείς ότι αυτή η ζέση των δηλώ­σεων θα συνο­δευ­όταν από αντίστοιχη πρόοδο στην υλο­ποίηση. Οτι τα προ­γράμ­ματα που σχε­τίζο­νται άμεσα με την ασφάλεια πτήσεων –και ειδικά με την απο­τροπή ενός μπλακ άουτ στο FIR Αθη­νών– θα είχαν ήδη προ­χω­ρήσει. Εμείς όμως ανα­τρέξαμε στα ίδια τα έργα. Κι αυτό που βρήκαμε δεν θυμίζει σε τίποτε την εικόνα «τελευ­ταίας τεχνο­λο­γίας» που περι­γράφηκε.

Τα προ­γράμ­ματα αυτά χρη­μα­το­δο­τούνται από το Επι­χει­ρη­σιακό Πρόγραμμα «Υπο­δο­μές μετα­φο­ρών, περι­βάλ­λον και αει­φόρος ανάπτυξη 2014-2020» και αφο­ρούν ακρι­βώς εκείνα τα συστήματα που, αν λει­τουρ­γούσαν, θα μπο­ρούσαν να απο­τρέψουν ή έστω να περιο­ρίσουν το μπλακ άουτ. Η εικόνα που προ­κύπτει απέχει παρα­σάγ­γας από τις δηλώ­σεις. Η απορ­ρόφηση των κον­δυ­λίων για τα πιο κρίσιμα συστήματα είναι πρα­κτικά μηδε­νική.

Εμει­ναν στα χαρ­τιά

Πρώτο και μακράν σημα­ντι­κότερο το έργο προ­μήθειας και εγκα­τάστα­σης πομπο­δε­κτών VHF και UHF, ύψους 9,17 εκατ. ευρώ. Πρόκει­ται για τη φωνη­τική επι­κοι­νω­νία πιλότου – ελεγ­κτή. Το βασι­κότερο σύστημα του FIR. Είναι ακρι­βώς το σύστημα που επη­ρε­άστηκε από τη «μαζική παρεμ­βολή», όπως περι­γράφε­ται στο πόρι­σμα. Είναι επίσης το μόνο πρόγραμμα που, αν είχε υλο­ποι­η­θεί, θα μπο­ρούσε ρεα­λι­στικά να απο­τρέψει ή έστω να περιο­ρίσει το μπλακ άουτ. Χωρίς VHF δεν υπάρ­χει έλεγ­χος, δεν υπάρ­χουν εντο­λές, δεν υπάρ­χει ενα­έριος χώρος. Κι όμως, η απορ­ρόφηση είναι μηδε­νική.

Δεύτερο σε σημα­σία, το έργο συστη­μάτων επι­κοι­νω­νιών και κατα­γρα­φής φωνής (VCRS), προ­ϋπο­λο­γι­σμού 4,48 εκατ. ευρώ. Είναι το σύστημα που δια­χει­ρίζε­ται, φιλ­τράρει και κατα­νέμει τη φωνή, ενερ­γο­ποιεί εφε­δρείες και περιο­ρίζει τις παρεμ­βο­λές. Αν το VHF είναι η φωνή, το VCRS είναι ο εγκέφα­λος. Αλλά, αν δεν έχεις φωνή, ο εγκέφα­λος δεν έχει τι να δια­χει­ρι­στεί. Χωρίς σύγ­χρονο VCRS, ακόμη και νέα μέσα επι­κοι­νω­νίας λει­τουρ­γούν σε περι­βάλ­λον αυξη­μένης ευα­λω­τότη­τας. Κι εδώ η απορ­ρόφηση παρα­μένει μηδε­νική.

Ακο­λου­θούν η προ­μήθεια και η εγκα­τάσταση συστη­μάτων ATIS και VOLMET, ύψους 2,23 εκατ. ευρώ. Πρόκει­ται για συστήματα αυτόμα­της εκπο­μπής πλη­ρο­φο­ριών προς τα αερο­σκάφη. Δεν δίνουν εντο­λές, αλλά μει­ώ­νουν δρα­στικά τον φόρτο των φωνη­τι­κών συχνο­τήτων. Σε μια κρίση επι­κοι­νω­νιών κάθε πλη­ρο­φο­ρία που δεν χρειάζε­ται να περάσει από τη φωνή είναι κρίσιμη. Η απου­σία τους επι­βα­ρύνει περαι­τέρω ένα ήδη πιε­σμένο σύστημα. Κι εδώ μηδε­νική απορ­ρόφηση.

Στη συνέχεια η προ­μήθεια συστη­μάτων αερο­ναυ­τι­λίας για τη μετε­γκα­τάσταση της Υπη­ρε­σίας Προ­σέγ­γι­σης Αθη­νών στον Διε­θνή Αερο­λι­μένα Αθη­νών (ΔΑΑ), προ­ϋπο­λο­γι­σμού 5,2 εκατ. ευρώ. Το έργο αυτό θα ενίσχυε την ανθε­κτι­κότητα της αρχι­τε­κτο­νι­κής ελέγ­χου, μει­ώ­νο­ντας την εξάρ­τηση από ένα και μόνο κέντρο. Σε ένα περι­στα­τικό όπως το μπλακ άουτ, η απο­κέντρωση μπο­ρεί να απο­τρέψει τη γενίκευση της κρίσης. Κι αυτό το έργο όμως παρα­μένει ανε­νεργό.

Τέλος, η προ­μήθεια συστη­μάτων επι­τήρη­σης PSR/MSSR Mode-S, ύψους 34,72 εκατ. ευρώ. Τα ραντάρ δεν αντι­κα­θι­στούν τη φωνή, αλλά απο­τε­λούν κρίσιμο δίκτυο ασφα­λείας όταν η επι­κοι­νω­νία καταρ­ρέει. Η απου­σία τους δεν προ­κάλεσε το μπλακ άουτ, αλλά η ύπαρξή τους θα το έκανε πολύ πιο δια­χει­ρίσιμο. Κι εδώ η απορ­ρόφηση είναι μηδε­νική.

Το μόνο έργο που ολο­κλη­ρώ­θηκε πλήρως είναι αυτό της επι­τήρη­σης εδάφους στο ΔΑΑ (MLAT/ ASMGCS/SMR), ύψους 3,89 εκατ. ευρώ. Ενα έργο χρήσιμο, αλλά απο­λύτως εντο­πι­σμένο στο έδα­φος ενός αερο­δρο­μίου και όχι στον ενα­έριο χώρο που κατέρ­ρευσε.

Το μπλακ άουτ δεν απο­κάλυψε μια ατυ­χία της στιγ­μής, αλλά το κενό ανάμεσα στις εξαγ­γε­λίες και την πραγ­μα­τι­κότητα. Οταν το σύστημα δοκι­μάστηκε, απο­δείχτηκε ότι δεν ήταν έτοιμο.

Ακόμη μία επι­βε­βαίωση

Η εικόνα της μηδε­νι­κής απορ­ρόφη­σης δεν προ­κύπτει μόνο από τους πίνα­κες των έργων, αλλά επι­βε­βαι­ώ­νε­ται και από εσω­τε­ρικά διοι­κη­τικά έγγραφα. Χαρα­κτη­ρι­στική είναι η περίπτωση του κρίσι­μου συστήμα­τος VCRS. Ο δια­γω­νι­σμός για το έργο προ­κη­ρύχθηκε το 2017, η κατα­κύρωση έγινε το 2018 και η σύμ­βαση υπο­γράφηκε τον Απρίλιο του 2019, με συμ­βα­τική υπο­χρέωση ολο­κλήρω­σης έως τις 30 Σεπτεμ­βρίου 2021. Το έργο ωστόσο δεν ολο­κλη­ρώ­θηκε ποτέ. Από το 2021 και μετά ακο­λούθησε μια μακρά περίο­δος διοι­κη­τι­κών εμπλο­κών, με αλλε­πάλ­λη­λες επι­στρο­φές του φακέλου χωρίς υπο­γραφή, αρνη­τι­κές γνω­μο­δο­τήσεις επι­τρο­πών και απόπει­ρες τρο­πο­ποίη­σης της σύμ­βα­σης εκ των υστέρων. Η κατάσταση κορυ­φώ­θηκε το 2025, όταν το Ελεγ­κτικό Συνέδριο, το ανώ­τατο δημο­σιο­νο­μικό δικα­στήριο, με επίσημη πράξη του έκρινε μη νόμιμη την προ­τει­νόμενη τρο­πο­ποίηση, επι­ση­μαίνο­ντας ότι η σύμ­βαση είχε λήξει από το 2021 και ότι οι αλλα­γές αλλοίω­ναν το φυσικό και οικο­νο­μικό αντι­κείμενό της. Με άλλα λόγια, ένα από τα πιο κρίσιμα συστήματα για τη φωνη­τική επι­κοι­νω­νία πιλότου – ελεγ­κτή παρέμεινε επί χρόνια θεσμικά και επι­χει­ρη­σιακά μετέωρο. Τα έγγραφα αυτά κατα­γράφουν με ημε­ρο­μη­νίες και υπο­γρα­φές ότι η μη απορ­ρόφηση δεν είναι σύμ­πτωση, αλλά απο­τέλε­σμα παρα­τε­τα­μένης αδράνειας και φωτίζουν γιατί, όταν ήρθε η κρίσιμη στιγμή, το σύστημα δεν άντεξε.

Κι άλλα εκα­τομ­μύρια

Τα στοι­χεία από τις συγ­χρη­μα­το­δο­τούμε­νες δράσεις της Υπη­ρε­σίας Πολι­τι­κής Αερο­πο­ρίας (ΥΠΑ) δείχνουν ότι η Ελλάδα είχε στη διάθεσή της κι άλλα εκτε­τα­μένα ευρω­παϊκά κον­δύλια για τον εκσυγ­χρο­νι­σμό των πιο κρίσι­μων υπο­δο­μών δια­χείρι­σης ενα­έριας κυκλο­φο­ρίας. Στο πλαίσιο του Μηχα­νι­σμού Συν­δέο­ντας την Ευρώπη (CEF) εγκρίθη­καν έργα δεκάδων εκα­τομ­μυ­ρίων ευρώ. Ενδει­κτικά, μόνο η δράση για την προ­μήθεια νέων συστη­μάτων επι­κοι­νω­νιών αέρος – εδάφους και κατα­γρα­φής φωνής (VCRS), καθώς και νέου συστήμα­τος επε­ξερ­γα­σίας και απει­κόνι­σης δεδο­μένων ATM ανήλθε σε περίπου 38,3 εκατ. ευρώ, ενώ η υλο­ποίηση υπη­ρε­σιών ζεύξης δεδο­μένων (data link services) χρη­μα­το­δο­τήθηκε με περίπου 9,1 εκατ. ευρώ. Σε προη­γούμε­νες προ­σκλήσεις έργα ανα­βάθμι­σης ραντάρ, επε­ξερ­γα­σίας σχε­δίων πτήσης και συστη­μάτων επι­τήρη­σης ξεπερ­νούσαν συνο­λικά τα 11,5 εκατ. ευρώ.

Τα προ­γράμ­ματα αυτά δεν ήταν δευ­τε­ρεύου­σες παρεμ­βάσεις. Αφο­ρούσαν ακρι­βώς τα υπο­συ­στήματα που καθο­ρίζουν αν ένα FIR μπο­ρεί να λει­τουρ­γήσει σε συνθήκες πίε­σης: την αξιόπι­στη επι­κοι­νω­νία πιλότου – ελεγ­κτή, την εφε­δρεία πέρα από τη φωνή, την ανθε­κτική επε­ξερ­γα­σία δεδο­μένων και την ασφαλή επι­τήρηση. Το γεγο­νός ότι, παρά τον όγκο των κον­δυ­λίων, το σύστημα κατέρ­ρευσε δείχνει πως το πρόβλημα δεν ήταν η έλλειψη χρη­μάτων, αλλά η αδυ­να­μία να μετα­τρα­πούν οι ευρω­παϊκές χρη­μα­το­δο­τήσεις σε πραγ­μα­τική επι­χει­ρη­σιακή αντοχή.

ΠΗΓΗ: documentonews.gr